Rok 2018 w literaturze

Koniec stycznia to zwykle czas, gdy myślami jesteśmy już w pełni w nowym roku. Motywujemy się w noworocznych postanowieniach, choć pewniej już je zarzuciliśmy w ostatni poniedziałek (Blue Monday). Zwyczajowo to nie jest czas podsumowań. Wyszliśmy jednak z założenia, że odrobina dystansu, z jakim patrzymy na miniony rok pozwala spojrzeć na niego szerzej i pełniej. Dlatego przygotowaliśmy dla Was subiektywne literackie podsumowanie roku 2018. Jakich pisarzy pożegnaliśmy w minionym roku? Którzy pisarze zostali nagrodzeni? Jakie trendy literackie mogliśmy zaobserwować na rynku wydawniczym?

Rok bez Nobla

Rok 2018 w literaturze zapamiętamy, przede wszystkim, jako rok bez Nagrody Nobla w dziedzinie literatury. Choć w bieżącym roku zostaną przyznane aż dwie nagrody, nie otrzymają ich już ani Philip Roth, ani Amos Oz, których pożegnaliśmy w 2018 roku.

Już nic nie napiszą

W minionym roku odszedł także noblista V.S. Naipaul, oraz uwielbiana przez wielu pisarka science fiction i fantasy – Ursula K. LeGuin. Warto także wspomnieć o odejściu innych pisarzy: Harlana Ellisona (dwa tomy jego opowiadań science fiction – To, co najlepsze -wydało niedawno wydawnictwo Prószyński i S-ka), Jeana d’Ormessona (najbardziej znany z Chwały cesarstwa, ale ostatnio Wydawnictwo Marginesy wydało jego zamkniętą w trzech tomach historyczną sagę rodzinną Wieczorny wiatr), Tom Wolfe (Wydawnictwo Agora przypomniało jego reportaż o początkach NASA – Najlepsi. Kowboje którzy polecieli w kosmos), Olega Pawłowa (jego Opowieści z ostatnich dni zdobyły w 2017 roku Nagrodę Angelusa).

Z polskich autorów pożegnaliśmy w 2018 r.: autorkę wierszy dla dzieci Joannę Kulmową („Czarna krowa w kropki bordo gryzła trawę kręcąc mordą…”), Zytę Oryszyn (zbiór opowiadań Ocalenie Atlantydy) i reportażystę Igora T. Miecika (14.57 do Czyty, Sezon na słoneczniki). Dla mnie szczególnie smutna była informacja o śmierci Szarloty Pawel – autorki komiksów o Kleksie oraz o odejściu Ireny Lewandowskiej – współautorki kultowego przekładu Mistrza i Małgorzaty Michaiła Bułhakowa.

Sukcesy polskich pisarzy

Brak Nagrody Nobla w dziedzinie literatury pozwolił zwrócić uwagę na inne nagrody – pojawiła się, tymczasowo, Nagroda Literacka Nowej Akademii, zwana alternatywnym Noblem – pierwszą jej laureatką została karaibska pisarka Maryse Condé (po polsku ukazała się jej powieść Ja, Tituba, czarownica z Salem). Dla Polaków najważniejsza była jednak inna wiadomość – Olga Tokarczuk otrzymała Międzynarodową Nagrodę Bookera za powieść Bieguni. Przy tej okazji odnotujmy, że anglojęzyczną nagrodę Bookera otrzymała Anna Burns za powieść Milkman, a ponieważ Man Booker Prize świętowała w tym toku swoje pięćdziesięciolecie, przyznano także nagrodę specjalną – Złotego Bookera, który przypadł powieści Angielski pacjent Michaela Ondaatje.

W minionym roku triumfy święcił także Marcin Wicha – jego Rzeczy, których nie wyrzuciłem przyniosły mu Paszport Polityki, Nagrodę im. Gombrowicza, Literacką Nagrodę Nike oraz Nike czytelników, a także tytuł Najpopularniejszej Książki na Polskim Twitterze, choć nasz recenzent kręcił na tę książkę nosem.

Coś się kończy, coś się zaczyna

Wśród ważnych wydarzeń minionego roku w Polsce należy wspomnieć o zamknięciu czasopism: Zeszytów Literackich oraz internetowego Dwutygodnika (ten ostatni, miejmy nadzieję, przetrwa dzięki innym źródłom finansowania) – powodem wydaje się być prowadzona przez rząd PiS polityka kulturalna, polegająca m.in. na obcinaniu dotacji na uznane instytucje i tworzeniu nowych pod własnym szyldem.

Powstało za to nowe wydawnictwo, które szturmem wdarło się na szczyty literackich rankingów – brawa dla Anity Musioł – założycielki Wydawnictwa Pauza!

Co było trendy w 2018?

W 2018 roku odnotowaliśmy ciekawy trend wydawniczy – mapy i kartografia. Prawdziwym przebojem stał się wydany jeszcze w 2017 roku Atlas lądów niebyłych Edwarda Brooke-Hitchinga. Jego nakład bardzo szybko się wyprzedał i książka doczekała się już co najmniej jednego dodruku. Atlas pociągnął za sobą nowe tytuły – Złoty atlas tegoż autora, czy Teatr Świata. Mapy, które tworzą historię Thomasa Reinertsena Berga (o tej ostatniej przeczytacie już wkrótce na readlist.pl). Przy okazji można było sobie przypomnieć o Atlasie wysp odległych Judith Schalansky wydanym parę lat temu przez wydawnictwo Dwie Siostry, a i Atlas Świata Dysku nieźle się w ten trend wpisał. Pięknie wydane albumy z 2018 roku to nie tylko kartografia, przypomnę choćby Księgę zwierząt niemalże niemożliwych. Bestiariusz XXI wieku Caspara Hendersona czy Architekturę – wizje niezrealizowane Philipa Wilkinsona.

Więcej o kobietach

Trendem literackim eksplorowanym w minionym roku była także herstoria1“Herstoria” – dosłownie “jej opowieść”, neologizm stworzony na podstawie gry językowej his-story (historia lub “jego opowieść”). Oznacza rodzaj narracji historycznej, w której ważnym punktem odniesienia są kobiety – ich sprawy, problemy i osiągnięcia.. Zaczęło się jeszcze w 2017 r., kiedy pojawiły się książki dla dziewczynek opowiadające o ważnych kobietach w historii świata – Opowieści na dobranoc dla młodych buntowniczek Eleny Favilli i Francesci Cavallo oraz Damy, dziewuchy, dziewczyny. Historia w spódnicy Anny Dziewit-Meller.

Przypadające w 2018 stulecie uzyskania praw wyborczych przez Polki zaowocowało kolejnymi publikacjami w tym nurcie. Począwszy od przypomnianych przez wydawnictwo Czarna Owca książek Anety Górnickiej-Boratyńskiej – Stańmy się sobą. Cztery projekty emancypacji (1863-1939) oraz zbioru Chcemy całego życia. Antologia polskich tekstów feministycznych z lat 1870-1939 trend ten rozkwitł na dobre zwracając uwagę na zapomniane lub przemilczane losy kobiet w historii Polski. Mogliśmy przeczytać o losie przedwojennych służących (Służące do wszystkiego Joanny Kuciel-Frydryszak), o seksualnych pracownicach przymusowych w trakcie drugiej wojny światowej (Przemilczane Joanny Ostrowskiej) czy też o robotnicach łódzkiego przemysłu włókienniczego (Aleja włókniarek Marty Madejskiej). Nie wspominając o pracach bardziej przekrojowych dla dużych (Brakująca połowa dziejów. Krótka historia kobiet na ziemiach polskich Anny Kowalczyk) i małych (Poczet królowych polskich Anny Kaszuby-Dębskiej). Także i w tym roku możecie się spodziewać przynajmniej kilku publikacji opowiadających o kobietach w historii.

Powrót klasyków

Przy okazji warto wspomnieć o innym trendzie wydawniczym minionego roku – wznowieniach. To ogromnie cieszy, także księgarzy, uznani autorzy bowiem bardzo dobrze się sprzedają. Na przykład wydana w kwietniu przez Dowody na Istnienie kultowa książka Jolanty Brach – Czainy Szczeliny istnienia już w listopadzie przestała być dostępna (ale już możecie się cieszyć na dodruk, lada chwila ma wylądować w księgarniach). Nowych przekładów doczekali się Marcel Proust, Joseph Conrad, Emily Dickinson, Elizabeth Bishop. Po latach na półki księgarń powróciły także i inne tytuły, jak choćby Moby Dick Hermana Melville’a czy Rzeźnia numer pięć Kurta Vonneguta.

Jest szansa, że może wreszcie doczekamy się większych nakładów, ponieważ co i rusz w 2018 roku książki trzeba było dodrukowywać. Choćby nakład wspominanych już Biegunów przekroczył 100 tysięcy egzemplarzy, a druga część litewskiego cyklu Silva rerum już po miesiącu od wydania stała się trudno dostępna (na szczęście tuż przed świętami wydawca zdążył z drugą pulą książek).

Pierwszy rok readlist.pl

Dla readlist.pl pierwszy rok działalności był bardzo udany – na naszych łamach ukazało się ponad 140 Waszych tekstów! Rocznicę uczciliśmy pierwszym numerem literackiego magazynu Czytaj!, poświęconemu literaturze z północnych krańców naszego globu. Pewnie ucieszy Was wiadomość, że już przygotowujemy drugi numer.

Tymczasem przypominamy książki, które były najważniejsze w minionym roku. Zaprosiliśmy moli książkowych (oraz jednego pisarza), którzy przeczytali więcej, niż przeciętny miłośnik książek – o przygotowanie swoich zestawień najlepszych dziesięciu książek minionego roku. O tym, które wybrali, dowiecie się w kolejnych dniach.

Anna Lipińska, @PoProstuAnia

Jeśli znajdziesz błąd w tekście, daj nam znać! Po prostu zaznacz ten fragment tekstu i wciśnij Ctrl+Enter.

Podziel się z innymi